تبلیغات
کوروش بزرگ
کوروش بزرگ



خزانه تخت جمشید

در شرق قسمت اصلی حرمسرا و جنوب كاخ صد ستون، بقایای دستگاه ساختمانی بزرگی می یابیم كه با دیواری ستبر احاطه شده و با خیابان های پهنی از همه بناهای اطرافش سوا شده است. این آثار، بازمانده گنجینه بزرگ تخت جمشید است كه اسكندر آن را تاراج كرد و به آتش كشید. ریخت اصلی این بنا همواره ثابت نبوده و از همان آغاز كار در طرحش دست برده اند. تا آنجا كه ما دریافته ایم ، یكی از نخستین بناهایی كه روی صفه ساخته شد و گویا مدتی هم از آن به عنوان ساختمانی اداری استفاده می كردند، " خزانه اصلی" داریوش بود

 

كه در جنوب شرقی تخت جای داشت و چون دژی مستطیل شكل به طول 120 و عرض 60 متر با دیواری ستبر و خشتی و یك رشته سراهای سربازی محاط می شد. این بنا یك در داشت كه در وسط دیوار غربی، نزدیك به محل كتیبه های پی بنای داریوش، باز می شد. جبهه بیرونی دیوارهای این بنا دارای فرو رفتگی های منظمی همانند تاقچه های مضرس سه لبه ای بود و وسط تاقچه ها را با گودی پیكان شكلی آراسته بودند. قسمت های بنا از سمت غرب به شرق عبارت بود از اتاق های كوچك سربازان، سه تالار 4 ستونه و یك اتاق 2 ستونه، دو جفت تالار بزرگ كه با راهرویی دراز از هم سوا می شدند (جفت شمالی هر یك 36 ستون و جفت جنوبی هر یك 24 ستون داشتند) یك حیاط بزرگ در ناحیه شرقی كه به چند ایوان ستون دار محاط می شد و چند تالار متوسط ستون دار در سمت شرق تمام ستون های این بنا از چوب ساخته و با پوشش گل و گچ رنگین پرداخته شده بوده اما زیر ستون ها همه از سنگ چهارگوشه و یا گرد بوده است.

ساختمان این ((خزانه اصلی)) برای جا دادن گنج شاهی كوچك است بنابراین یك ((خزانه دومی)) ساختند كه عبارت بود از همان خزانه اولی به علاوه اضافاتی در شمال آن، شامل یك جفت تالار 24 ستونه و یك تالار بسیار بزرگ 99 ستونی (نه ردیف 11 تایی) و حیاطی با چند تالار و ایوان و اتاقك. بدین گونه وسعت ((خزانه اصلی)) را تقریبا دو برابر كردند و یك در دیگر در دیوار شمالی، نزدیك به گوشه شمال شرقی باز كردند. این مرحله دوم ساختمانی نیز در زمان داریوش انجام پذیرفت.

بعدها خشایارشا قسمت غربی این بنای مركب را تراشید و برداشت، تا بر جایش قسمت اصلی آن بنایی را بسازد كه به حرمسرای خشیارشا معروف است. این تغییر لابد نقشه خود داریوش بوده است كه پسرش به انجام رسانیده، زیرا خشیارشا خود می گوید: (( آنچه را پدرم ساخت، من نگه داشتم)) به جای بخش برداشته شده، ساختمانی مفصل در شمال ((خزانه دومی)) برآوردند مشتمل بر یك تالار بزرگ صد ستونی (بیست ردیف 5 تایی) و چند پاسدارخانه برگرد آنف و بدین گونه بود كه ((خزانه سومی)) یعنی ((خزانه تخت جمشید)) كه آثارش هنوز برجای است ، به وجود آمد.

در میان اشیای مخمی كه در این گنج نهفته بود، یك جفت نقش برجسته بر روی سنگ مرمر نمای آبی تیره بود، كه بارعام شاهی را نشان می داد. بر روی هر یك، خشیارشا را بر تخت شاهی و عصا به دست ، با تاج ساده استوانه ای نقش كرده بودند كه پیش رویش یك جفت بخورسوز گذارده شده و یكی از بزرگان درباری در جامه مادی و با عصای حاجبی كمی كرنش كرده دست، به دهان آورده و گزارش خود را عرضه می كرد و سپس یك نیزه دار با جامه پارسی و یك خادم با بخورسوز ایستاده بودند.

در پشت سر پادشاه، شاهزاده داریوش ولیعهد وی ایستاده بود و تاج ولیعهدی بر سر داشت. سپس یك خواجه سالار درباری، حوله شاهی و آنگاه یك سپهبد در جامه مادی، كمان و تركش و كمان دان و تبرزین پادشاه را می آورد. بعد از آنها دو سرباز دیگر ایستاده بودند. این نقش ها را به عللی كه پیش‌تر گفتیم از میان پلكانهای آپادانا كنده بودند و به ((خزانه)) آورده و بر جایشان چند سرباز نقش كرده بودند. شصت سالی پیش، این تصاویر برجسته را یافتند و آن را كه بهتر مانده بود به تهران آوردند و در موزه ملی ایران نهادند، ولی همان نقش گزند دیده ای هم كه در تخت جمشید برجاست، مایه شگفتی و ستایش بینندگان است.

در شرق قسمت اصلی حرمسرا و جنوب كاخ صد ستون، بقایای دستگاه ساختمانی بزرگی می یابیم كه با دیواری ستبر احاطه شده و با خیابان های پهنی از همه بناهای اطرافش سوا شده است. این آثار، بازمانده گنجینه بزرگ تخت جمشید است كه اسكندر آن را تاراج كرد و به آتش كشید. ریخت اصلی این بنا همواره ثابت نبوده و از همان آغاز كار در طرحش دست برده اند. تا آنجا كه ما دریافته ایم ، یكی از نخستین بناهایی كه روی صفه ساخته شد و گویا مدتی هم از آن به عنوان ساختمانی اداری استفاده می كردند، " خزانه اصلی" داریوش بود

 

كه در جنوب شرقی تخت جای داشت و چون دژی مستطیل شكل به طول 120 و عرض 60 متر با دیواری ستبر و خشتی و یك رشته سراهای سربازی محاط می شد. این بنا یك در داشت كه در وسط دیوار غربی، نزدیك به محل كتیبه های پی بنای داریوش، باز می شد. جبهه بیرونی دیوارهای این بنا دارای فرو رفتگی های منظمی همانند تاقچه های مضرس سه لبه ای بود و وسط تاقچه ها را با گودی پیكان شكلی آراسته بودند. قسمت های بنا از سمت غرب به شرق عبارت بود از اتاق های كوچك سربازان، سه تالار 4 ستونه و یك اتاق 2 ستونه، دو جفت تالار بزرگ كه با راهرویی دراز از هم سوا می شدند (جفت شمالی هر یك 36 ستون و جفت جنوبی هر یك 24 ستون داشتند) یك حیاط بزرگ در ناحیه شرقی كه به چند ایوان ستون دار محاط می شد و چند تالار متوسط ستون دار در سمت شرق تمام ستون های این بنا از چوب ساخته و با پوشش گل و گچ رنگین پرداخته شده بوده اما زیر ستون ها همه از سنگ چهارگوشه و یا گرد بوده است.

ساختمان این ((خزانه اصلی)) برای جا دادن گنج شاهی كوچك است بنابراین یك ((خزانه دومی)) ساختند كه عبارت بود از همان خزانه اولی به علاوه اضافاتی در شمال آن، شامل یك جفت تالار 24 ستونه و یك تالار بسیار بزرگ 99 ستونی (نه ردیف 11 تایی) و حیاطی با چند تالار و ایوان و اتاقك. بدین گونه وسعت ((خزانه اصلی)) را تقریبا دو برابر كردند و یك در دیگر در دیوار شمالی، نزدیك به گوشه شمال شرقی باز كردند. این مرحله دوم ساختمانی نیز در زمان داریوش انجام پذیرفت.

بعدها خشایارشا قسمت غربی این بنای مركب را تراشید و برداشت، تا بر جایش قسمت اصلی آن بنایی را بسازد كه به حرمسرای خشیارشا معروف است. این تغییر لابد نقشه خود داریوش بوده است كه پسرش به انجام رسانیده، زیرا خشیارشا خود می گوید: (( آنچه را پدرم ساخت، من نگه داشتم)) به جای بخش برداشته شده، ساختمانی مفصل در شمال ((خزانه دومی)) برآوردند مشتمل بر یك تالار بزرگ صد ستونی (بیست ردیف 5 تایی) و چند پاسدارخانه برگرد آنف و بدین گونه بود كه ((خزانه سومی)) یعنی ((خزانه تخت جمشید)) كه آثارش هنوز برجای است ، به وجود آمد.

در میان اشیای مخمی كه در این گنج نهفته بود، یك جفت نقش برجسته بر روی سنگ مرمر نمای آبی تیره بود، كه بارعام شاهی را نشان می داد. بر روی هر یك، خشیارشا را بر تخت شاهی و عصا به دست ، با تاج ساده استوانه ای نقش كرده بودند كه پیش رویش یك جفت بخورسوز گذارده شده و یكی از بزرگان درباری در جامه مادی و با عصای حاجبی كمی كرنش كرده دست، به دهان آورده و گزارش خود را عرضه می كرد و سپس یك نیزه دار با جامه پارسی و یك خادم با بخورسوز ایستاده بودند.

در پشت سر پادشاه، شاهزاده داریوش ولیعهد وی ایستاده بود و تاج ولیعهدی بر سر داشت. سپس یك خواجه سالار درباری، حوله شاهی و آنگاه یك سپهبد در جامه مادی، كمان و تركش و كمان دان و تبرزین پادشاه را می آورد. بعد از آنها دو سرباز دیگر ایستاده بودند. این نقش ها را به عللی كه پیش‌تر گفتیم از میان پلكانهای آپادانا كنده بودند و به ((خزانه)) آورده و بر جایشان چند سرباز نقش كرده بودند. شصت سالی پیش، این تصاویر برجسته را یافتند و آن را كه بهتر مانده بود به تهران آوردند و در موزه ملی ایران نهادند، ولی همان نقش گزند دیده ای هم كه در تخت جمشید برجاست، مایه شگفتی و ستایش بینندگان است.

الواح گلین عیلامی

یكی از مهم تری كشفیات ا. اف. اشمیت در تخت جمشید، یافتن 750 ((لوحه گلین)) مهر مانند است كه بر روی جوانب آنها مطالبی درباره كارگران و كارفرمایان و نحوه و اندازه دستمزد كارگران ساختمانی تخت جمشید به خط و زبان عیلامی نقش كرده اند. 655 عدد از اینها فقط در یك اتاق بزرگ 10 ستونی ( دو ردیف 5 تایی) در شمال شرقی كاخ 99 ستونی به دست آمده است. در كنار این (( لوح ها)) تكه های منقوشی یافتند كه اثر مهر كارفرمایان را دارد و به همین دلیل احتمالا (( برچسب)) اسناد خزانه بوده است. همه عوامل مكشوف دلالت بر آتش سوزی بسیار شدیدی در خزانه و به ویژه این اتاق دارد. الواح سالم و خوانای این مجموعه را جرج كامرون خوانده و منتشر كرده است و بیشتر آنها به دوره اردشیر یك تعلق دارد. هیچ كدام از اینها اسناد وقایع تاریخی نیستند بلكه فقط درباره مخارجی است كه در تخت جمشید هزینه شده است. اندازه هر لوحه در حدود 2 * 4 * 8 سانتی متر است و بیشتر آنها به قاعده زیر نوشته شده اند:

(( به فلانی،

بهمان پسر فلان كس می گوید:

فلان قدر پول یا جنس،

به عنوان مزد فلان عدد كارگر { زن و بچه} ،

به فلانی كارهایی كه كرده اند،

و فلان مدت كارشان طول كشیده ، بدهید.))

این لوحه را فلان كس { پس از آن عیلامی ترجمه شد} نوشت .

به تاریخ فلان ماه از فلان سال پادشاهی فلان شاه،))

در گوشه سمت چپ هر لوحه، اثر مهر كارفرمای مسئول دیده می شود كه از صاحب منصبان خزانه بوده است. بعضی دیگر از لوحه ها، رسید و یا فهرست دستمزد است، بدین گونه:

(( فلان مقدار مواجب

برای فلان كارها توسط فلانی پرداخت شد به

فلان كس، كه مسئول كارها بود و برای كارگران زیر دستش، برای مدت فلان روز (یا ماه) كار،

كه به هر یك از كارگران در هر ماهی فلان قدر داده شود،

از پول و یا از فلان اجناس،

به تاریخ فلان ماه از فلان سال {پادشاهی} فلان))

و در پایان ، مهر صاحب منصب خزانه پای لوحه خورده ، اما نامی از مستوفی برده نشده است.

این الواح از نظر روشن ساختن وضع كارگران در تخت جمشید بسیار مهم اند.

اولا نحوه تقسیم كارها ، ملیت كارگران و طبقه بندی آنان معین شده است و در ثانی ثابت گردیده كه هخامنشیان مردم را به بیگاری نمی گرفته اند و هر فردی چه مرد و چه بچه را كه به كاری وا می داشتند، به اندازه و عادلانه بطور نقدی و یا جنسی به وی مزد می پرداخته اند. گذشته از این، در این اسناد نشانی از كارگران و هنرمندان یونانی كه در تخت جمشید سكونت داشته و در ساختن كاخ ها سهمی داشته باشند نمی یابیم. بنابراین، فرضیه غربیانی كه می گویند یونانیان در ساختن تخت جمشید همكاری و بلكه نظارت داشته اند بی پایه است.

مسئله دیگری كه از خلال این (( الواح)) روشن شده و شگفتی آفریده ، این است كه در آن زمان زنان و پسران را هم به مزدوری می گرفتند و كارهای آسانی بدانان می سپرده اند (مانند پختن نان) اما در مورد مردان، اسلحه سازی، زرگری، درودگری، پیكرتراشی، مسگری، ماموریت مالیاتی و چوپانی از جمله پیشه هایی است كه برای آنان یاد كرده اند. برای آنكه موضوع بهتر روشن شود ، ترجمه آزاد یكی از این الواح عیلامی را در اینجا می آوریم:

((برد كامه {گنجور شاهی} گوید:

به سكا، خزانه دار

سه كرشه و دو نیم شكل نقره

به هردكامه، درودگر مصری، كه سر كرده 100 كارگر است، بده ، این

كارگران در پارسه {تخت جمشید} كار می كنند و مزد می گیرند.

و زیر نظر وهئوكه می باشند.

اما به جای پول نقد ، برابرش را با جنس بده، به ترتیب زیر:

به جای سه شکل نقره یک گوسفند

این مبلغ برابر پنج ماه است، از سال سی و دوم پادشاهی داریوش،

یعنی به هر مردی در یک ماه، شش شکل و نیم می رسد.

هیپیروکای منشی این سند را گرفت، و آن را نوشت

و رسید را از مردوخای دریافت کرد.))

در پایین متن ، نقش مهر یک گمارده بلند پایه دولتی دیده می شود.

از دیدنی های دیگر گنجینه، ردیف زیر ستون های خوش طرح و یکنواختی است که بر آنها علامت سنگ تراشان را می یابیم و نیز راه آب هایی که با از میان رفتن کف تالارها، سر آنها باز شده است. ستون های این بنا از چوب بوده است که روی شان را با گچ رنگین اندود می کردند و با نقوش زیبای گل و بوته وار می آراستند. اشمیت مقداری از خرده های این گچ کاری ها را یافت و توصیف کرد و نقشی سیاه و سفید هم از آنها ترسیم کرد. بر پایه اطلاعات او و نقش ترسیمی اش، تیلیا تکه ستونی در خزانه را برای این نویسنده، بانقاشی رنگین بازسازی کرد که نخستین بار در کتاب شرح مصور تخت جمشید چاپ شد و از آن پس، همه آن را اقتباس کرده و بدون ذکر ماخذ آورده اند! افسوس که دیوارهای بلند خزانه را که در بیشتر جاها نزدیک به 2 متر بود، پس از اکتشاف کوتاه کردند تا اندود و نگه داری شان آسان تر باشد، ولی با این کار بسیاری از خصایص و زیبایی های آن هم از میان رفت.

دروازه نیمه تمام و خزانه نوشته ها (دیوانسرا)

یکی از مهم ترین بناهای تخت جمشید ، کاخ کوچکی در انتهای خیابان سپاهان و در شمال حیاط صد ستون است که چون کارهای ساختمانی اش تمام نشده و طرح و کاربردی مانند دروازه همه ملل دارد، آن را ((دروازه نیمه تمام)) می گویند. این بنا مشتمل بوده است بر یک تالار چهار ستونی با دو درگاه شمالی و جنوبی و دو اتاق جنبی برای پاسداران. سمال کاخ به خیابان سپاهیان متصل می شده است و جنوب آن به حیاط شمال صد ستون. جرزهای هر دو درگاه را می خواسته اند به صورت گاوان بالدار در آورند اما فرصت تکمیل نیافته اند. زیر ستون ها را هم کار گذارده اند و در یکی دو جا قلمه ستون ها را هم به پای کار آورده و یا در نیمه راه گذاشته اند و معلوم است که نتوانسته اند آنها را برپا سازند. به دلیل همین ناتمام ماندن کار، درباره معماری و پیکر تراشی هخامنشی اطلاعات بسیار گران بهایی از این مکان به دست می آید. ساختمان و طرح مورد نظر در این کاخ را با مقایسه دروازه همه ملل می توان بازسازی کرد.

در شمال این بنا و مشرف بر دیوار شمالی صفه، ساختمان هایی وجود داشته است که به گواهی اشیای یافت شده در شرق آنها، ((دبیرخانه)) یا ((دیوان سرای شاهی)) بوده اند. در گوشه شمال شرقی صفه ، نزدیک به 30 هزار لوحه گلین مهر مانند یافته اند که بر آنها به زبان و خط عیلامی اسناد دیوانی تخت جمشید را نگاشته اند. قسمت مهمی از آنچه سالم مانده توسط روانشاد ریچارد هالک خوانده شده و در کتاب بسیار گرانقدر الواح با روی تخت جمشید، در شیکاگو به سال 1969 میلادی منتشر شده است.

این اسناد شامل ((رسید)) و ((برات)) و ((پرداختی)) ها و دیگر موضوعات جالبی است که یکایک توسط هالک ، تفکیک و بررسی شده است و برای بررسی تاریخ اقتصادی، اجتماعی و مذهبی دوره هخامنشی اهمیت فراوان دارد. تعداد زیادی از الواح باقی مانده نسبتا سالم را هم هالک، آوانویسی کرده است و در اختیار شاگردانش منجمله دکتر عبدالمجید ارفعی و ماتیو استلپر و نیز استاد من مرحوم والترهینس گذاشته است که امید می رود این شاگردان کار او را ادامه دهند و اسناد را در اختیار علاقمندان بگذارند. اما هینس از یادداشت های هالک و کلیه اسناد عیلامی دیگر، لغت نامه عیلامی بسیار مهم و معتبری با ترجمه آلمانی ترتیب داد که با کمک یکی از شاگردانش به نام هیدماری کخ، چندی پیش در دو جلد قطور در برلین چاپ شد (نگاه کنید به کتابنامه).

در این اسناد عیلامی، واژه های بسیاری از فارسی باستان و دیگر زبان های ایرانی به وام گرفته شده است و همین وام واژه های ایرانی مذکور در الواح، مایه گسترش اطلاع دانشوران از زبان و نام های ایرانی شده است و مدارک بسیار معتبری درباره دین و آیین آن دوره بر منابع موجود افزوده شده و البته شناخت زبان عیلامی نیز پیشرفت کرده است.

در غرب این ((دیوانسرا)) محوطه وسیعی تا دیوار غربی صفه کشیده شده است که آثار برج و بارو و دالان و راهرو دارد. در دو قسمت از ساختمان شمالی خیابان سپاهیان ، در خاکبرداریهای سالهای 1331 تا 1333 ش. دو سرستون عقاب دو سر یافت شد که احتمالا برای برپایی در یکی از کاخ های دورتر از آن مکان بوده است ولی فرصت بردنش را نیافته بوده اند. تراش و پرداخت این دو اثر، بسیار ظریف و هنرمندانه است. برای نگهداری آنها از آسیب، هر دو را بر پایه های سیمانی استوار کردیم.


1390/06/23 توسط bigkorosh | نظرات ()





جلال الدین خوارزمشاهی
اریو برزن
نقش رجب
نقش رستم
پا سارگاد
تصاویر
تخت جمشید
خلیج فارس
پارسی
ایران وایرانی
زرتشت
درباره کوروش کبیر
زندگی نامه کوروش کبیر

کاساندان یگانه همسر کورش بزرگ
کوروش بزرگ
کوروش دوم (کوروش کبیر)
متن کامل منشور کوروش هخامنشی
موسیقی در دوران هخامنشیان
جامه های پارسیان در دوره هخامنشیان
الهه های ایران باستان...رب النوع
نسک ها
نـــــــــــــــــــــــــــــوروز فرخنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــده باد
کوروش پادشاه محبوب بابل
هخامنشیان کشف قاره امریکا
ثبت عید نوروز
شب چله
دریافت سالنامه 1390
اندرز روباه
چکیده‌ای در باره گاهشماری جلالی
رویدادنامه نبونید و کورش بزرگ
ویژگی‌های عمومی جشن‌های ایرانی
تخت جمشید ترک خورد
دریافت کتاب تاریخ ده هزار ساله ایران برای موبایل
پاسداری از زبان پارسی
یادی از بزرگان تاریخ ایران زمین، کوروش بزرگ
دامنه جدید
7آبان
7 ابان روز جهانی کوروش
پند های کمبوجیه به کوروش
یک سخن بسیار زیبا از کوروش بزرگ
کورش بزرگ، در تاریخ‌نامه‌های سنتی رومانیایی
دریافت فرهنگ کوچک واژه های بیگانه بامعادل فارسی
ارتش هخامنشی

شهریور 1394
خرداد 1394
بهمن 1393
تیر 1393
فروردین 1391
دی 1390
آذر 1390
آبان 1390
مهر 1390
شهریور 1390
مرداد 1390

bigkorosh
Eli_22

پرشین نسک ...رمانهای بروز ایرانی و خارجی...داستان و کتاب
سرباز پارسی
تاریخ ایران

اینستا ۹۸
محمدرضا عسگری طراحی وب سایت
وبلاگ علمی
تاریخچه جهان
دانستنیهای جالب تاریخی
Bnd3d
كوروش كبیر
خنده بازار
پـ نـ پـ
ایرانشهر
ضد مدرسه
فرزند شمشیر
سرزمینم ایران
.:: بلاگسرا ::.
کلاغ نیوز

بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
كل مطالب : عدد

Form Object